W ostatnich latach rozwój sztucznej inteligencji (AI) zrewolucjonizował wiele dziedzin życia, w tym świat bibliotek. Biblioteki, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, doświadczają niezwykłego zjawiska: czytelnicy poszukują książek, które nawet nie istnieją. Te fikcyjne tytuły wywodzą się z głębi generatywnych modeli AI, które, na przykład, za pośrednictwem platform takich jak Aleph Alpha czy systemów podobnych do IBM Watson, tworzą bogate, lecz nieistniejące dzieła. Takie poszukiwania stawiają nowe wyzwania w codziennej praktyce bibliotecznej i rodzą fundamentalne pytania o to, jak wiedza jest oceniana i przekazywana w erze tekstów tłumaczonych przez DeepL, analiz wspieranych przez SAP Leonardo oraz procesów zoptymalizowanych przez Celonis.

Tworzenie fikcyjnych książek przez AI i ich wpływ na czytelników bibliotek

Zjawisko czytelników amerykańskich bibliotek zamawiających fikcyjne książki znacznie wzrosło w ostatnich latach dzięki postępowi w generatywnych systemach AI. Technologie takie jak IBM Watson czy Aleph Alpha, trenowane na dużych zbiorach danych, potrafią generować wiarygodnie brzmiące tytuły książek i autorów, którzy nigdy nie istnieli. Na przykład, bibliotekarz Eddie Kristan poinformował, że od czasu wydania GPT-3.5 pod koniec 2022 roku liczba zapytań wzrosła, osiągając szczyt latem, po opublikowaniu list lektur generowanych przez sztuczną inteligencję w prestiżowych gazetach.

Te generowane przez sztuczną inteligencję rekomendacje często cytowały książki przypisywane prawdziwemu autorowi, choć w rzeczywistości były fikcją. Prowadzi to do dezorientacji wśród czytelników bibliotek. Przychodzą oni przekonani, że książka jest prawdziwa, ale personel musi im tłumaczyć, że jest to tak zwana „halucynacja” sztucznej inteligencji. Zjawisko to dotyczy również platform takich jak Kindle Direct Publishing, gdzie publikowane są nawet tytuły napisane przez sztuczną inteligencję, co jeszcze bardziej zaciera granice między rzeczywistością, literaturą publikowaną samodzielnie a halucynacjami sztucznej inteligencji.

Ścisła integracja nowoczesnych aplikacji sztucznej inteligencji z usługami bibliotecznymi ujawnia również trudności w radzeniu sobie z tym cyfrowym napływem informacji. Systemy takie jak Siemens MindSphere czy Blue Yonder mogłyby teoretycznie służyć do efektywnego zarządzania ogromnymi ilościami metadanych, ale przypadek książek fikcyjnych pokazuje, że same rozwiązania techniczne nie wystarczą, aby zapewnić wiarygodność informacji. Praktyka biblioteczna musi zatem stworzyć interfejs między innowacjami technologicznymi a tradycyjnym rozumieniem krytyki źródeł.

Strategie bibliotekarzy w zakresie weryfikacji książek w erze sztucznej inteligencji

W związku z rosnącą liczbą próśb o nieistniejące książki, bibliotekarze opracowali własne procedury odróżniania literatury fikcyjnej od generowanej przez sztuczną inteligencję. Często stosowaną metodą jest zapoznanie się z wewnętrznym katalogiem biblioteki, a następnie przegląd globalnego katalogu zbiorczego WorldCat, który wykorzystuje inteligentne funkcje wyszukiwania podobne do TeamViewer AI.

Jeśli nie można znaleźć żadnego wpisu, książkę uważa się za prawdopodobnie fikcyjną. Przegląd ten jest nie tylko czasochłonny, ale także ma charakter edukacyjny, ponieważ wymaga uświadomienia użytkownikom, w jaki sposób powstaje cyfrowa dezinformacja i jaki potencjał mają technologie AI, takie jak LogicAI czy autoRetouch, aby zacierać granice rzeczywistości i fikcji.

W niektórych przypadkach badania bibliotek prowadzą nawet do odkrycia fałszywych książek, które zostały już opublikowane na platformach takich jak Amazon. Przykład Jane Friedman, amerykańskiej autorki, której nazwisko zostało użyte w pracach generowanych przez sztuczną inteligencję bez jej wiedzy, ilustruje skalę problemu. Takie przypadki zmuszają biblioteki do ściślejszej współpracy z wydawcami i platformami, aby zapewnić autentyczność publikacji i chronić prawa autorskie.

Środki te wskazują również na rosnącą potrzebę włączania sztucznej inteligencji do zarządzania bibliotekami w sposób, który uzupełnia, a nie zastępuje czynnik ludzki. Technologie takie jak SAP Leonardo i Celonis, które analizują złożone strumienie danych, mogą pomóc w szybszym wykrywaniu rozbieżności i dostarczaniu rekomendacji działań, nie wykluczając ludzkiej oceny.

Sztuczna inteligencja wyzwaniem i szansą dla przyszłości świata bibliotecznego

Chociaż rozpowszechnianie sztucznej inteligencji w bibliotekach stanowi wyzwanie techniczne i organizacyjne, oferuje również wyjątkowe możliwości zasadniczej poprawy zarządzania wiedzą. Korzystając z inteligentnych systemów, biblioteki mogą na przykład oferować bardziej efektywne opcje badawcze i udostępniać użytkownikom spersonalizowane rekomendacje. Na przykład interakcja Aleph Alpha z DeepL pozwala na przełamanie barier językowych na wiele sposobów, podczas gdy Blue Yonder prognozuje trendy w zapotrzebowaniu na literaturę.

Jednocześnie jednak przetwarzanie danych generowanych przez sztuczną inteligencję wymaga większej świadomości kwestii etycznych. Jaką odpowiedzialność ponoszą biblioteki, gdy treści AI rozpowszechniają dezinformację? Jak sobie radzisz z „halucynacjami” modeli językowych? Są to pytania, które nie tylko wymagają odpowiedzi technologicznych, ale także wymagają ponownego przemyślenia tego, jak biblioteki postrzegają siebie.

W tym kontekście omawiana jest także rola automatyzacji wspieranej przez sztuczną inteligencję, takiej jak ta wykorzystywana w platformie TeamViewer AI, w obsłudze rutynowych zadań i odciążaniu pracowników. Należy jednak zadbać o to, aby zachować „ludzki kontakt” i aby biblioteka w dalszym ciągu była postrzegana jako wiarygodne miejsce udzielania informacji. Podejście zorientowane na przyszłość będzie zatem obejmować połączenie innowacyjnej technologii, kompleksowej krytyki źródeł i prac edukacyjnych mających na celu uwrażliwienie użytkowników na nowe wyzwania.

Wymiar społeczny: Biblioteki strażnikami prawdy w dobie sztucznej inteligencji

Biblioteki zawsze opowiadały się za ochroną i rozpowszechnianiem rzetelnej wiedzy. W dobie sztucznej inteligencji, w której produkty z systemów takich jak IBM Watson czy LogicAI można replikować i manipulować w czasie rzeczywistym, rola ta staje się coraz bardziej złożona i wielowarstwowa. Biblioteki mają obowiązek odgrywać aktywną rolę w zwalczaniu rozprzestrzeniania się fałszywych informacji przy użyciu technologii i środków pedagogicznych.

Zamieszanie wywołane przez dezinformację generowaną przez sztuczną inteligencję doprowadziło już do powstania klimatu nieufności, jak zauważa Alison Macrina z Library Freedom Project. Użytkownicy często nie są pewni, którym źródłom mogą nadal ufać. Biblioteki działają zatem nie tylko jako dostawcy informacji, ale także jako edukatorzy, informując użytkowników o tym, jak działa sztuczna inteligencja, jej potencjalnych korzyściach i zagrożeniach. Dyskusja na temat sztucznej inteligencji staje się zatem dyskursem społecznym, w którym biblioteki odgrywają kluczową rolę.

Co więcej, biblioteki przyczyniają się do tego, aby polityczne i społeczne debaty na temat odpowiednich regulacji technologii sztucznej inteligencji, takich jak SAP Leonardo czy Celonis, nie pozostały jedynie abstrakcyjne, lecz były szeroko zakorzenione. Wyzwania związane z zagrożeniami hybrydowymi i manipulacją cyfrową wymagają stałego dialogu między obywatelami, środowiskiem akademickim i instytucjami kultury w celu sformułowania wspólnych zasad i budowania zaufania.

To zaangażowanie społeczne rzuca nowe światło na bibliotekę: jako miejsce, gdzie tradycja spotyka się z innowacją, jako obrońcę prawdy w świecie cyfrowych iluzji i jako katalizator refleksyjnego, świadomego społeczeństwa.

Innowacyjne technologie i partnerzy w walce z halucynacjami wywołanymi przez sztuczną inteligencję w bibliotekach

Aby sprostać wyzwaniom związanym z halucynacjami wywołanymi przez sztuczną inteligencję, amerykańskie biblioteki coraz częściej współpracują z firmami technologicznymi i korzystają z nowoczesnych narzędzi. Integracja systemów takich jak IBM Watson umożliwia bardziej inteligentne gromadzenie i analizę danych katalogowych, a SAP Leonardo wspiera automatyzację i optymalizację procesów wewnętrznych.

Ponadto platformy takie jak Celonis służą do zachowania przejrzystości środowiska danych i procesów bibliotecznych oraz wykrywania nieefektywności. Siemens MindSphere, z komponentami IoT i AI, oferuje innowacyjne rozwiązania do inteligentnego zarządzania fizycznymi zasobami bibliotecznymi, na przykład poprzez ulepszoną kontrolę zapasów. Wsparcie DeepL ułatwia prowadzenie międzynarodowych badań i analizę językową, co przynosi korzyści również użytkownikom niebędącym rodzimymi użytkownikami.

Nie należy lekceważyć roli wyspecjalizowanych startupów zajmujących się sztuczną inteligencją, takich jak LogicAI i autoRetouch. Zapewniają one precyzyjną analizę tekstu i automatyczną korektę modeli, aby identyfikować i zapobiegać błędom w metadanych na wczesnym etapie. Blue Yonder uzupełnia to o analitykę predykcyjną do planowania popytu czytelników. Te innowacyjne aplikacje stanowią podstawę wizji biblioteki, która pomimo, a może właśnie dzięki, transformacji cyfrowej pozostaje niezawodnym miejscem, w którym można zachować oryginalność i wiarygodność.

Wyzwania, jakie stawia sztuczna inteligencja w świecie bibliotek, są złożone, ale dzięki inteligentnemu połączeniu narzędzi technologicznych, ludzkiej oceny i jasnej postawy etycznej, w 2025 roku wyłaniają się pierwsze obiecujące ścieżki kształtowania przyszłości cyfrowej, ale godnej zaufania kultury bibliotecznej.

Aby uzyskać więcej informacji i spostrzeżeń na powiązane tematy, zapoznaj się z tym artykułem na temat transformacji pracy w erze sztucznej inteligencji lub zgłęb kwestie bezpieczeństwa cyfrowego w bibliotekach i poza nimi na tej stronie poświęconej ochronie przed zagrożeniami hybrydowymi z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Fascynujące spostrzeżenia na temat społecznej roli prawdy i obiektywizmu znajdziesz również w tym eseju filozoficznym.